27 december 2011
Toolkit voor contact arts en laaggeletterden
Op initiatief van de Landelijke Huisartsen Vereniging, LHV, is een toolkit ontwikkeld die het contact tussen artsenpraktijken en laaggeletterde patiënten kan verbeteren. Dit gebeurde in nauwe samenwerking met de Stichting Lezen & Schrijven. Op 2 december 2011 werd het eerste exemplaar van de toolkit aangeboden aan de voorzitter van de Stichting, prinses Laurentien, tijdens de viering van het 65-jarig jubileum van de LHV.
Anderhalf miljoen Nederlanders tussen de 16 en 75 jaar zijn laaggeletterd. Dat is tien procent van de volwassen bevolking. Zij zijn niet in staat schriftelijke informatie van een arts of praktijkmedewerker tot zich te nemen en er vervolgens ook naar te handelen. Bijsluiters of voorschriften van medicijnen zijn voor hen in meer of mindere mate abacadabra. Het internet als rijke informatiebron is zelden aan hen besteed. Vaak herkennen en presenteren laaggeletterden hun gezondheidsklachten en symptomen anders, met het risico van foute diagnoses. Meestal hebben zij ook beperkte gezondheidsvaardigheden, waardoor zij informatie over gezondheid niet goed begrijpen en gebruiken.
Uit onderzoek blijkt dat mensen die de basisvaardigheden lezen, schrijven en rekenen onvoldoende beheersen minder gezond zijn dan mensen die wel geletterd zijn.
Herkennen
Omdat laaggeletterdheid voor grote problemen kan zorgen op het gebied van gezondheid, ziekte en zorg – zeker in deze tijd, waarin ketenzorg en zelfmanagement een steeds grotere rol spelen – is het van groot belang dat vanuit de huisartsenzorg actie wordt ondernomen om dit probleem zoveel mogelijk te helpen voorkomen dan wel op te lossen. De mondelinge, schriftelijke en digitale communicatie kan worden aangepast aan het vaardigheidsniveau van de laaggeletterde patiënt en zij kunnen zelf gestimuleerd worden om (beter) te leren lezen.
Daarvoor is het eerst nodig dat het probleem van laaggeletterdheid wordt herkend. Dat is niet zo gemakkelijk, want laaggeletterden verbergen vaak, vanuit schaamte, hun ‘handicap’. Om te verbloemen dat zij niet kunnen lezen en/of schrijven gebruiken velen een scala aan smoezen: ‘Sorry, ik ben mijn bril vergeten’, ‘Kunt u dit voor mij invullen, ik schrijf zo onleesbaar’, of ‘Die bijsluiters zijn zo ingewikkeld’ zijn slechts enkele voorbeelden daarvan. De kunst is om die smoezen te herkennen als signalen van laaggeletterdheid. De Stichting Lezen & Schrijven heeft daarvoor een handige herkenningswijzer ontwikkeld. Speciaal voor praktijkassistenten is er bovendien een module ‘e-learning’ toegevoegd aan de toolkit om ‘alarmbellen’ te doen rinkelen als er mogelijk sprake is van laaggeletterdheid bij een patiënt.
Vertrouwelijk
Tijdens het spreekuur zijn er veel risicomomenten waarop een laaggeletterde informatie verkeerd kan interpreteren of niet vertelt. Zij hebben vaak weinig zelfvertrouwen en kunnen niet altijd precies uitleggen wat het probleem is. Met een aantal simpele vragen die in de toolkit vermeld staan, kan de huisarts helpen die informatie boven tafel te krijgen. Daarvoor is een vertrouwelijke sfeer nodig, zonder haast, en moet het taalgebruik eenvoudig zijn. Artsen en praktijkverpleegkundigen moeten niet bang zijn om betuttelend over te komen. Het advies aan hen is, hun boodschap juist steeds te herhalen en goed uit te leggen, al dan niet met behulp van plaatjes. Dat geldt ook ten aanzien van de informatie over medicatie. Vaak weten laaggeletterden niet goed hoe zij medicijnen moeten gebruiken. Het meten van bloedsuikers en het beoordelen van de uitkomsten is moeilijk. En omdat er ook velen zijn die niet kunnen klok-kijken, kunnen er problemen ontstaan bij het innemen van medicijnen op bepaalde tijdstippen. Ook bij verwijzingen naar specialisten is het risico niet denkbeeldig dat er van alles mis gaat omdat de patiënt niet goed begrijpt wat hem of haar te wachten staat. Dit zijn allemaal problemen waar de artsen en assistenten en medewerkers alert op kunnen zijn, om ze vervolgens met eenvoudige communicatie-trucjes op te lossen.
Praktijk
Voor een huisarts is het dus belangrijk om laaggeletterdheid te kunnen herkennen en zijn/haar communicatie met de laaggeletterde patiënt daar op af te stemmen. Maar dat is niet het enige: De huisarts kan deze patiënten ook verwijzen naar andere instanties waar hun probleem met lezen, schrijven en rekenen kan worden aangepakt. In de toolkit staat een hele lijst met belangrijke adressen en telefoonnummers waar de laaggeletterden daarvoor terecht kunnen. Ook bevat de toolkit adviezen om de huisartsenpraktijk – website, folders, formulieren – toegankelijk te maken voor laaggeletterden. De Stichting Makkelijk Lezen heeft daarvoor criteria opgesteld. Een huisartsenpraktijk kan haar website en patiëntenfolder laten testen door een deskundige en daarmee het keurmerk ‘Gewone Taal’ verdienen.
Casus uit de Toolkit |